SÁCH HAY VÀ SÁCH BÁN CHẠY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN VĂN HÓA (Cuộc phỏng vấn tưởng tượng). BÙI VIỆT THẮNG
Thứ 6, ngày 8 tháng 3 năm 2019 - 13:30

1. PV VĂN HÓA: Xin ông cho biết ý kiến về thị trường sách, đặc biệt là sách văn học hiện nay?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Có thể nói ngay rằng chưa bao giờ thị trường sách lại phong phú đến mức đôi khi “hỗn loạn” như bây giờ. Chính vì quá dư thừa nên sự lựa chọn của độc giả cũng vì thế mà trở nên khó khăn hơn (giống như tình cảnh “người giàu cũng khóc”). Nói riêng về mảng sách văn học cũng vậy, người đọc đang đứng trước một sự lựa chọn khó khăn chứ không hề dễ dàng khi sách chất đầy giá, không chỉ trong các cửa hàng sách quốc doanh mà ngay cả trong các cửa hàng sách tư nhân (ai có chút thời gian nhàn rỗi hãy ra phố Nguyễn Xí ở Hà Nội sẽ thấy sách đang làm người ta bị “bội thực” thế nào). Sách văn học dịch đang lấn át sách của các nhà văn cổ điển Việt Nam, sách giải trí thuần túy đôi khi làm người đọc lệch hướng đang lấn át sách có giá trị thẩm mĩ đúng đắn… Nói tóm lại tình trạng “khủng hoảng thừa mà thiếu” đang diễn ra trong tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội, trong đó có sách và sách văn học. Vào một hiệu sách ở một trường đại học (Sư phạm hoặc KHXHNV ở Hà Nội) sẽ thấy một tình hình như sau: Sinh viên chọn mua sách công cụ (từ điển, giáo trình, sách tham khảo, sách về các môn học chung) nhiều hơn mua sách văn học (vì sinh viên vẫn chưa thoát được kiểu “học chay” như cách đây mấy chục năm). Nếu ai quan tâm sẽ thấy buồn cho vị thế của sách văn học trong đời sống xã hội hiện đại (một quốc gia có hơn 90 triệu dân mà một tiểu thuyết hạng khá chẳng hạn, in ra với số lượng 1.000 cuốn đã bán lay bán lắt, loại trừ sách “bắt mắt”, hay “nhạy cảm”).

2. PV VĂN HÓA: Con số thống kê đưa ra có làm ông ngạc nhiên: 1 người Việt Nam đọc 0,8 cuốn sách/1 năm?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Tôi không ngạc nhiên. Vì sao? Vì chữ “thời” (thời buổi) như người ta nói “thời nay nó thế” - giới trẻ thích thời trang, quan chức thích thời vụ, kẻ xấu thích thời loạn, người tốt thì lỡ thời, nhiều thời cơ tốt bị vuột mất khỏi tay cộng đồng,... Thế hệ chúng tôi (U70) ngày trước yêu sách đến mê mẩn. Sách làm nên văn hóa một thế hệ. Bây giờ là “thế hệ nghe nhìn”. Những cường quốc đọc sách như Mỹ, Ixraen, Nga, Nhật Bản... đều trên 40 cuốn/năm/người. Còn ở Đức thì gần 50 phần trăm người đọc ít nhất 1 tuần/1 cuốn sách (con số thống kê năm 2015). Người Nga đọc nhiều nhất (55 cuốn/người/năm). Đó là những tấm gương lớn của sự đọc sách. Nhưng có lẽ khó học theo họ, vì nhiều lẽ. Trong các nguyên nhân dẫn đến tình trạng văn hóa đọc xuống cấp ở ta hiện nay có lỗi của ngành giáo dục:  Nạn thi cử nặng nề đã “nhồi nhét” kiến thức vào óc học trò nhiều quá nên các em không có thời gian đọc sách, nhất là sách văn chương.

3. PV VĂN HÓA: Theo ông, lớp trẻ hiện nay đang quan tâm đến việc đọc sách (loại sách) như thế nào?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Lớp trẻ đang nói ở đây cũng rất khác nhau, không thể đưa ra một nhận định chung chung được. Trước hết lớp trẻ là sinh viên đại học và cao đẳng, đây là lực lượng nòng cốt của sự đọc sách. Nhưng tình hình cũng không mấy lạc quan. Họ chỉ chăm chăm đọc những sách phục vụ cho việc học và thi của hàng mấy chục môn học trong suốt bốn năm trời trên ghế nhà trường với cả trăm tín chỉ đè nặng trĩu lên vai. Có thời gian rỗi họ “chát” để giải trí, hoặc lướt mạng để xem những gì mình thích, mà sở thích của họ thì cũng vô cùng vô tận (chưa có một điều tra xã hội học nào thật đáng tin cậy về việc sử dụng thời gian nhàn rỗi của lớp trẻ là sinh viên). Nếu có dính dáng tí chút văn học thì đọc sách ngôn tình (!?). Lớp trẻ là người lao động tự do thì họ xem truyền hình và đọc báo là chủ yếu. Lớp trẻ là viên chức nhà nước thì bị áp lực công việc nên họ hay xả hơi, thư giãn bằng các loại hình văn hóa nghe nhìn (một số ít thì đánh... bạc). Nhiều người có tâm huyết đang thực sự lo lắng khi sách văn học đang có nguy cơ trở thành một “xa xỉ phẩm”. Ngay cả sinh viên ngành ngữ văn các trường đại học, cao đẳng cũng rất ít đọc sách văn học, họ thường học “chay”.

4. PV VĂN HÓA: Quan điểm của ông về sách hay và sách bán chạy?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Đây là vấn đề thời sự nhất hiện nay trong lĩnh vực sách. Ở ta hiện có một tạp chí rất bề thế là Sách và đời sống (Cơ quan ngôn luận của Hội Xuất bản Việt Nam), nhưng nhìn vào đó cũng chưa tìm thấy những câu trả lời cần thiết và hữu ích cho việc đánh giá “sách hay và sách bán chạy”. Theo tôi, sách hay và sách bán chạy (best-seller) không phải là một, nhưng có liên quan mật thiết với nhau. Sách hay thường được coi là “sách gối đầu giường” không chỉ của một người mà là của một và nhiều thế hệ, cao hơn là của một dân tộc, cả nhân loại, nó trở thành những giá trị cổ điển (các kiệt tác như Đông-Ky-sôt của Xervantec, Truyện Kiều của Nguyễn Du, chẳng hạn). Sách hay không nhất thiết là sách bán chạy, nhưng cần thiết cho đời sống tinh thần của chúng ta, nó là “của để dành”. Sách hay là bộ phận tinh hoa văn học. Nền văn học nào cũng cần có tinh hoa. Nhà văn Mỹ Louisa Alcott có một câu nổi tiếng “Sách hay, cũng như bạn tốt, ít và được lựa chọn”. Sách bán chạy thường đáp ứng nhất thời những yêu cầu nào đó, của một bộ phận độc giả nào đó và mục đích kinh doanh của người viết và người tổ chức sản xuất là không thể phủ nhận, nhất là trong cơ chế thị trường hiện nay. Sách bán chạy thuộc phạm trù “văn hóa đại chúng”. Cách đây chưa lâu, cũng đã có tranh luận về phim hay, có một luồng ý kiến cho rằng phim hay là phim có nhiều người xem (!?). Cũng vậy, sách bán chạy chưa hẳn đã là sách hay. Bởi vì người đọc hiện nay, nếu có thể nói, vừa rất thông minh, vừa rất “đỏng đảnh”, đôi khi khó tính một cách vô lối trước những cuốn sách hay đích thực.

5. PV VĂN HÓA: Theo ông, làm thế nào để định hướng được lớp trẻ đọc đúng thứ sách mình cần, bổ ích?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: “Định hướng” là một cách nói có tính chiến lược cho toàn bộ các lĩnh vực đời sống xã hội (chẳng hạn nói “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”). Tuy nhiên trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, vấn đề định hướng trở nên ít rõ ràng và khó khăn hơn khi thực hiện. Vì sáng tạo và thưởng thức nghệ thuật đều mang tính cá nhân cao độ. Đời sống hiện nay ở ta đang diễn ra tình trạng mất phương hướng về lý tưởng sống đối với một bộ phận thanh niên. Tương tự trong văn hóa và cụ thể là văn hóa đọc, chúng ta đang đứng trước những thách thức không dễ dàng giải quyết trước tình trạng nhiễu loạn thẩm mỹ. Một định hướng đúng về cách sống cũng như về cách ứng xử văn hóa là kết quả của một sự vận động tổng thể của nhiều phương diện: Cá nhân và xã hội, gia đình và xã hội, nhà trường và xã hội, dân tộc và nhân loại, quá khứ và hiện tại, kinh tế (như “tay ga”), và văn hóa (như “tay phanh”) của cỗ xe có động cơ. Không nên quy trách nhiệm về tình trạng xuống cấp về văn hóa (trong đó có văn hóa đọc) cho bất kỳ một cá nhân cụ thể nào, mà nên tìm hiểu nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng ấy để khắc phục. Nói một cách thẳng thắn, lớp trẻ đang ở trong tâm thế hoang mang, mất phương hướng trên nhiều phương diện của đời sống, nhất là đức tin. Vì thế nếu có sự dao động trong cách tiếp cận và chiếm lĩnh sách (và sách văn học) như là biểu tượng của văn hóa, thì cũng không có gì là khó hiểu. Sau chiến tranh, chúng ta đang khôi phục kinh tế, chúng ta đang muốn vươn lên làm giàu, các mục đích kinh tế đôi khi làm một số không ít thanh niên nghĩ rằng đấy là tất cả mục tiêu phấn đấu của cuộc đời, mà quên rằng văn hóa mới là thước đo cao nhất của sự phát triển của một quốc gia cũng như một cá nhân. “Văn hóa soi đường quốc dân” chứ không phải kinh tế.

6. PV VĂN HÓA: Nếu có việc độc giả đọc nhầm sách thì lỗi thuộc về ai, thưa ông?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Cổ nhân có câu “Tiên trách kỉ hậu trách nhân” thật chí lý, vận dụng vào hoàn cảnh và trường hợp nào cũng đúng. Trong xã hội hiện nay cái sự “nhầm” đang khá phổ biến (học trò ngồi nhầm chỗ, nhà đầu tư nhầm địa chỉ, lòng tốt bị hiểu nhầm, ủng hộ nhầm một người kém làm lãnh đạo, người thiếu cả hồng và chuyên ngồi nhầm vào vị trí lãnh đạo,…). Sự đọc nhầm của độc giả hiện đang diễn ra khá phổ biến, sự nhầm này là hậu quả của hoạt động đọc sách tự phát, thiếu sự hướng dẫn chuyên nghiệp. Tuy nhiên, lỗi trước hết là do cá nhân ấy chịu, nhưng một cá nhân mắc sai lầm lại có những nguyên nhân tiềm ẩn, gián tiếp. Trước hết là do quảng cáo, tiếp thị sách theo mục đích kinh doanh hay vì một mục đích khác mà các phương tiện truyền thông không thể phủi tay trốn tránh trách nhiệm. Tâm lý “bầy đàn” cũng là một yếu tố kích hoạt sự đọc “lệch pha”. Như thế, theo cách nói của cảnh sát giao thông, khi có một tai nạn giao thông xảy ra là do một “lỗi hỗn hợp” (!?). Tôi muốn có một so sánh (mặc dù mọi sự so sánh đều khập khiễng), chẳng hạn vì sao bây giờ trẻ em hay nói tục? Câu trả lời đúng nhất là “vì người lớn hay nói tục!”.

Văn hào Nga M. Gorky nói “Quần chúng thưởng thức nghệ thuật cũng cần được giáo dục”. Rõ ràng là công chúng nghệ thuật hiện nay, trong đó có độc giả, đang rất tự phát trong tiếp nhận văn học. Tình trạng này nếu kéo dài sẽ dẫn đến hệ lụy một lúc nào đó sách văn học “nằm ngủ” trên giá, mình phủ đầy bụi. Nỗi lo lắng này không của riêng tôi.

7. PV VĂN HÓA: Bằng trải nghiệm văn hóa, ông có thể nêu ví dụ về một số cuốn “sách hay” và “sách bán chạy” đã đọc?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Câu hỏi này làm khó người khác. Nhưng tôi cứ mạnh dạn đóng vai “cố vấn”, chọn hộ độc giả, thôi thì đành lòng vậy cầm lòng vậy.

- Sách hay: Cát bụi chân ai (chân dung văn học) của Tô Hoài, Chuyện ngõ nghèo (tiểu thuyết) của Nguyễn Xuân Khánh, Tuổi thơ dữ dội (tiểu thuyết) của Phùng Quán, Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa, Hậu thiên đường (truyện ngắn) của Nguyễn Thị Thu Huệ, Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75 (tiểu thuyết) của Trần Mai Hạnh, Dị hương (truyện ngắn) của Sương Nguyệt Minh, Nhiệt đới gió mùa (truyện ngắn) của Lê Minh Khuê, Cánh đồng bất tận (truyện ngắn) của Nguyễn Ngọc Tư,...

- Sách bán chạy: Bóng đè (truyện ngắn) của Đỗ Hoàng Diệu, Rồng đá (truyện ngắn) của Lê Mai - Vũ Ngọc Tiến, Thời của thánh thần (tiểu thuyết) của Hoàng Minh Tường, Dại tình (tiểu thuyết) của Bùi Bình Thi, Mối Chúa (tiểu thuyết) của Đãng Khấu (Tạ Duy Anh), Quân khu Nam Đồng (hồi ức) của Bình Ca, Trại Hoa Đỏ (tiểu thuyết trinh thám - kinh dị) của DiLi,...

8. PV VĂN HÓA: Ông thích nhất câu nói nào về sách và văn hóa đọc?

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Tôi thích câu của Anh hùng dân tộc Ấn Độ Mahatma Gandhi “Không cần đốt sách để phá hủy một nền văn hóa. Chỉ cần buộc người ta ngừng đọc sách mà thôi”.

9. PV VĂN HÓA: Xin cảm ơn nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng về cuộc phỏng vấn (tưởng tượng) thú vị này!

- Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng: Là người tổ chức cuộc phỏng vấn (tưởng tượng) này, trân trọng cảm ơn Quý độc giả xa gần đã quan tâm theo dõi.

Hà Nội, tháng 9/2018

B.V.T

 

Tin mới nhất









Lượt xem: 71 views    Bản in

Các tin đã đăng:

Xem tin theo ngày:     Tháng:    Năm:     
HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT TỈNH TUYÊN QUANG
Giấy phép xuất bản số: 07/GP-TTĐT ngày 06/1/2015 của Sở Thông tin Truyền thông tỉnh Tuyên Quang
Chịu trách nhiệm: Mai Mạnh Hùng - Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Tuyên Quang - Điện thoại: 02073 823 508
Trụ sở: Số 215, đường Tân Trào, phường Phan Thiết, thành phố Tuyên Quang. Điện thoại: 02073 822 392 - Email: baotantraotq@gmail.com
@ Bản quyền thuộc Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang

   Design by 

Online:
72

Lượt truy cập:
378.110