Páo Dung giao duyên của người Dao ở Tuyên Quang
Thứ 2, 10/1/2022 - 14:19
* Ma Hồng Huệ

 

Đón dâu. Ảnh: L.T.H

 

Trải qua nhiều thế hệ, đồng bào Dao ở Tuyên Quang đã gìn giữ, sáng tạo và phát triển vốn văn hóa tinh thần đa dạng, phong phú. Người Dao có những nét đặc trưng riêng như: Ngôn ngữ, chữ viết, phong tục tập quán, truyện, thơ ca, tục ngữ, dân ca, dân vũ, nhạc cụ, mỹ thuật... Trong đó, dân ca là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể điển hình mang tính truyền thống lâu đời và độc đáo.

Dân ca của dân tộc Dao được gọi là Páo dung. “Dung” là ca hát, “Páo dung” là hình thức hát các bài hát ngẫu hứng, là phương tiện để truyền tải những tâm tư, tình cảm và ước muốn của người Dao trong cuộc sống. Hát Páo dung ra đời và phát triển từ trong lao động sản xuất, từ nhu cầu đời sống tinh thần và tín ngưỡng của cộng đồng dân tộc Dao. Páo dung được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tồn tại cho đến ngày nay và trở thành một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của người Dao ở Tuyên Quang.

Hát Páo dung không có nhạc cụ đệm, được thể hiện ngẫu hứng, rất tự nhiên bằng chính cảm xúc cá nhân của người hát; chính vì vậy các làn điệu Páo dung giàu nhạc điệu và thấm đậm chất trữ tình nhẹ nhàng, duyên dáng, có sức lôi cuốn mãnh liệt, gây xúc động lòng người. Chủ đề trong Páo dung phong phú, nội dung ca ngợi tình yêu quê hương đất nước, ca ngợi tình yêu đôi lứa, truyền thống đạo đức, phê phán các tệ nạn xã hội. Trong đó, hát giao duyên là đề tài chủ đạo trong kho tàng Páo dung của người Dao.

Hát giao duyên là để trai gái chưa vợ, chưa chồng làm quen và tìm hiểu nhau. Tiếng hát giao duyên gần như là phương tiện chủ yếu để các chàng trai, cô gái Dao giãi bày tình cảm, trò chuyện, tìm hiểu, trao đổi tình yêu đôi lứa. Đồng bào Dao quan niệm, ai hát được nhiều bài giao duyên thì người đó có “duyên” và được nhiều “đối tác” để ý, cộng đồng yêu mến. Vì vậy, trai gái Dao khi đến tuổi trưởng thành ai cũng biết hát và yêu khúc hát giao duyên của dân tộc mình.

Lấy nguồn cảm hứng từ tình yêu đôi lứa nên ngôn ngữ trong hát giao duyên mượt mà, từ tượng hình, tượng thanh phong phú, lối so sánh, ví von cũng khá phổ biến và hấp dẫn. Làn điệu giao duyên được hát theo một giai điệu với âm vực không quá lớn, quãng âm kế tiếp nhau theo quy luật tương đồng, tạo nên sự êm ái, lắng đọng. Các cuộc hát giao duyên diễn ra sôi nổi với những làn điệu nhất định, lời hát thường được ứng khẩu tại chỗ.

Hình thức hát giao duyên bao giờ cũng có hai nhóm hát (một nhóm nam và một nhóm nữ), mỗi nhóm có ít nhất từ một người trở lên. Nếu nhóm hát có nhiều người, thì phải chọn một người dẫn đầu, người này đại diện cho nhóm của mình đối đáp với nhóm bên kia nên phải là người thông minh, nhanh nhẹn, đối đáp giỏi, luận hay, ứng khẩu tốt. Những đêm hát giao duyên của các chàng trai, cô gái Dao thường diễn ra ở trong nhà, ở ngoài trời (bên bờ suối, hoặc khu đất trống trước làng).

Ở các ngành Dao Quần trắng, Dao Thanh y, Dao Coóc mùn, Dao Coóc ngáng, Dao Quần chẹt thông thường bên nam sẽ chủ động đến gặp bên nữ mời hát giao duyên, cuộc hát có thể diễn ra vào bất kỳ thời điểm nào trong năm, có thể hát với người cùng bản hoặc người bản khác.

Khác với các ngành Dao trên, trước đây người Dao Đỏ chỉ hát giao duyên với người bản khác, bên nam hoặc bên nữ có thể chủ động đến mời bạn hát. Hát giao duyên được thực hiện theo từng chương, đoạn rõ ràng: Đoạn 1 là “Dùng hểu” (mời hát); đoạn 2 là “Kêu chình dung” (tâm sự tìm hiểu); đoạn 3 là “Dùng siếu” (hò hẹn, khẳng định tình yêu, mong đến ngày thành duyên). Đặc biệt, trong hát giao duyên của người Dao Đỏ còn có thể loại “Dùng pó” - hát trách móc, giận hờn người yêu.

Ở người Dao Tiền, hát giao duyên được quy định theo mùa hát. Các chàng trai, cô gái Dao Tiền chỉ hát giao duyên vào tháng giêng và tháng 8 âm lịch. Đây là dịp để các chàng trai và cô gái làm quen, tìm hiểu, yêu nhau rồi tiến hành làm đám cưới. Nếu cả hai hợp nhau thì chỉ sau một mùa hát giao duyên, chàng trai có thể đến nhà cô gái xin ở rể. Nếu chưa hợp nhau, chàng trai và cô gái sẽ hẹn đến mùa hát sau để tìm hiểu nhau kỹ hơn.

Hát giao duyên của người Dao Áo dài có những nét riêng thể hiện sự tế nhị trong quan hệ tình cảm giữa nam và nữ. Khi người con trai gặp người con gái muốn làm quen họ sẽ hát: “Hôm nay số may được gặp cô nàng, sợ cô nàng không đồng ý tâm sự với nhau, thì mai sau chỉ biết thương nhớ ở đằng sau thôi…”. Người con gái thấy ưng sẽ đáp lại: “Hôm nay cũng nhiệt tình gặp anh chàng thương quý nhau, đi bộ không còn biết đến giờ giấc nữa…”.

Trong hát giao duyên của đồng bào các ngành Dao Đỏ, Dao Coóc mùn, Dao Coóc ngáng, Dao Quần trắng, Dao Áo dài còn có hình thức hát giao duyên tùy hứng (tự phát), không có sự chuẩn bị trước về thời gian, không gian, đối tượng hát. Đây là hình thức hát phổ biến trong dịp Tết đến xuân về, ngày chợ phiên. Các chàng trai, cô gái ở nhiều bản gặp nhau trong đám hội hoặc gặp nhau trên đường đi, nếu ai đó muốn làm quen với người khách lạ mới nhìn thấy lần đầu, họ sẽ cất lên giọng hát ngỏ ý muốn làm quen:

“Công nin viền dầu hù chóc cửu

Lù lịu nàn cồi dẳn sỉu nin

Dầm phiên đàn thản hồ mụa dậu

Pùa lụ rất minh khâu rất dầy”.

Dịch nghĩa:

Mời anh (hoặc em) hát giao duyên

Còn xuân mình hát hết xuân đi

Hết xuân ta sẽ bên nhau một đời.

 Nếu đối phương đồng ý thì lựa một câu cho hợp, hát đáp lại:

“Lụa rằn mài in thân vầu tỵ

Tỷ pủn hoàng vồng lo coi hoang”.

Dịch nghĩa:

Đôi ta chung huyện chung làng

Mượn câu hát để tìm về bên nhau.

Khi hai nhân vật chính đã cất lên những câu hát tình tứ, đám bạn của cả hai bên sẽ hát phụ họa cho hai người làm quen, tìm hiểu nhau.

Trong hát giao duyên của người Dao Đỏ, Dao Quần chẹt còn có thể loại hát đối đáp giữa nam nữ đã có vợ, có chồng trong cùng một bản Dao. Thời gian hát thường vào buổi tối, kéo dài đến nửa đêm. Mục đích chính của cuộc hát là để thưởng thức tài nghệ của nhau nên nội dung hát tập trung ca ngợi sản xuất, ca ngợi thiên nhiên, hỏi thăm sức khỏe, đồng áng hoặc những bài vịnh về cảnh đẹp thiên nhiên.

Hát giao duyên không chỉ là phương tiện thể hiện tài năng của các đôi nam nữ mà còn là nơi gửi gắm và thể hiện ước mơ, quan niệm về người bạn tình cũng như tình cảm của những người đang tìm hiểu nhau. Do vậy, hát giao duyên có nội dung hết sức phong phú, có đầy đủ những cung bậc cảm xúc của tình yêu, vừa có sự kín đáo e thẹn, duyên dáng, vừa có những mê đắm, vừa có cả tấm chân tình thủy chung, pha lẫn những ghen tuông, giận hờn… Tất cả đều thể hiện sự tinh túy và sâu lắng trong đời sống tình cảm của người Dao.

Bằng câu hát ngỏ lời chân thật, chàng trai Dao đã gửi gắm lời trao duyên tế nhị, khéo léo:

“Puột mài tó piáng ghé ngạn súi

Ói mình tháo ké diển mài bài”.

Dịch thơ:

Thấy bông hoa nở ở bên kia

Muốn sang hái mà không có thuyền.

Lời ướm hỏi đằm thắm, mặn mà bao nhiêu thì câu trả lời của cô gái Dao càng thông minh, sắc sảo và có duyên bấy nhiêu:

“Kình hoàng ói ké diểm dào hấy

Ké nòm chấu dáng diểm dào chiêu”.

Dịch thơ:

Anh muốn ngắt đừng lo anh ạ

Hái lá làm thuyền bơi sang lấy.

Qua câu hát, hai người hiểu nhau hơn, họ cảm mến nhau và bắt đầu giãi bày nỗi lòng của mình. Lời ca chứa đựng những tình cảm tha thiết của người con trai đối với người con gái và ngược lại.

Chàng trai hát:

“Háy ý ngò nghềnh a lô uế phiêng chi uê chi phồ phấy lô

Uế hoặng la lô la chi chia a lô hề ôi hạ ôi

Kìn xin phun phăng háy chìn chìn luồng lô

Hạ ôi a xiêu bê ê linh cho lô

U puông là lô uê ê ta phìu lô

Hạ ôi quý phú chăng ô a duân ôi là phà ôi ê liu phiu lô”.

Dịch nghĩa:

Được nghe nàng nói chung tình ý

Như thần phù hộ cuộc đời anh

Không chê nàng xấu cùng vun đắp

Đừng như trăng tỏ rồi lại mờ.

Cô gái hát:

“Hạ ôi quý phú bớ chăng a duẩn ôi là

Háy lồ phàn lồ hạ ôi tị a luồng bê xê tùn phí

Hạ ôi tì lình lồ kinh lô kinh lồ

Hạ ôi nhiêu ê cam ôi bàn hạy thôi thìn

Hạ ôi thìn a phù ôi chề chùm bè

Hạ chi diêm thế hạ ôi sè chia sia diềm

Xị ê pha xị chề dền thế”.

Dịch nghĩa:

Nàng tự giữ nguyên như Đông Hải

Trường lưu mãi mãi sẽ không phai

Được thần phù hộ chung vị trí

Không muốn cách ly một hướng nào.

Từ tình yêu, họ mơ ước tiến đến một cuộc hôn nhân hạnh phúc. Chàng trai và cô gái cùng cất lên tiếng hát:

“Hạ ôi trình áy bí man ô a nin ôi tàn xề ê phạ ôi lê lâu do liều lồ

Hạ ôi trịnh ấy bí mạn ô a nin ôi tàn

Háy nhã nhún a lồ hạ ê xiu lô nhiều ê dèo nê tịn tin

Hạ ôi kình ngò dùn quấn ôi phàn

Háy in à tú lô uê xiều nà xiêm ê qua hà ê ê khôi a ê xì diêm xì a

Hạ ôi lìn lô chi lê lìn ơ ôi giàng xề ê phà ối diệm

Hạ ôi tìn lồ chì lê lin ơ ô giàng”.

Dịch nghĩa:

Hai bên giao duyên cùng hẹn ước

Hẹn thề giao ước nguyện thành đôi

Ta thề ta sẽ không chuyển hướng

Không nỡ lòng nào để phôi pha.

Hát đến đây, tình lưu luyến nảy nở, đôi trai gái hẹn gặp nhau một ngày gần nhất để tiếp tục bày tỏ tình yêu. Cuộc hát kết thúc, họ chia tay ra về trong sự nhớ nhung, tha thiết vời vợi.

Chàng trai hát:

“Ký thì mậy chiếu chào sinh líu

Phan cháo sin tìu diểm miền chầy

Kít chộng ên phiêm suồi nhiền híu

Phậy dịa vàng hò chuộng diểm chầy”.

Dịch ý:

Gà gáy sang canh trời gần sáng

Tâm sự đôi ta chẳng tàn phai

Càng khuya càng thắm càng mặn nồng

Chẳng nguồn nước nào hòa được tan.

Cô gái hát:

“Pham kinh phấy pháng siu dìu lậu

Diết chầy mậy tịnh dịa vịn chê

Diết día kêu chình khú ché día

Chí mậy đào chình pháng mậy thông”.

Dịch ý:

Ra về lòng vương vấn nhớ thương

Đến nhà lúc nào không biết nữa

Một đêm tâm sự thắm tình thương

Tình thấm trong tim bâng khuâng lòng.

Có thể nói, với những lời ca hết sức mộc mạc, chân thành, nhưng cũng không kém phần da diết, cháy bỏng, hát giao duyên thể hiện sâu nặng chất trữ tình đằm thắm, mượt mà, nét tươi sáng và giản dị của tâm hồn người Dao. Mỗi khi Tết đến xuân về, lúc nông nhàn hay những đêm trăng sáng các chàng trai cô gái Dao lại tìm về bên nhau qua những làn điệu giao duyên của dân tộc mình với niềm cảm xúc riêng biệt, thể hiện ước mơ về một cuộc sống luôn tươi đẹp, hạnh phúc.

M.H.H

Lượt xem:301 Bản in









Các tin đã đăng:
   Đường về bản - Đăng ngày:  22/07/2022
   Cổ tích nơi non ngàn - Đăng ngày:  25/07/2022
   Đất canh nông xưa - Đăng ngày:  20/07/2022
   Khi người lính trở về - Đăng ngày:  22/07/2022
   Dòng sông con gái - Đăng ngày:  04/07/2022
   Ngược nguồn Na Hang - Đăng ngày:  27/06/2022
   Bến đỗ bình yên - Đăng ngày:  07/07/2022
   Trai bản xuống phố - Đăng ngày:  29/06/2022
   Cô gái vùng chè - Đăng ngày:  12/07/2022
   Nỗ lực ghi dấu ấn trong lòng bạn đọc - Đăng ngày:  20/06/2022

Tổng số: 726 | Trang: 1 trên tổng số 73 trang  


Xem tin theo ngày:     Tháng:    Năm:     
HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT TỈNH TUYÊN QUANG
Giấy phép xuất bản số: 09/GPTTĐT-STTTT ngày 02/02/2021 của Sở Thông tin Truyền thông tỉnh Tuyên Quang
Chịu trách nhiệm: Đinh Công Thủy - Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Tuyên Quang - Điện thoại: 02073 823 508
Trụ sở: Số 215, đường Tân Trào, phường Phan Thiết, thành phố Tuyên Quang. Điện thoại: 02073 822 392 - Email: baotantraotq@gmail.com
@ Bản quyền thuộc Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang

   Design by 

Online:
132

Lượt truy cập:
823.114