Họa tiết hoa văn trên trang phục Dao Đỏ ở Tuyên Quang
Thứ 6, ngày 30 tháng 7 năm 2021 - 11:11

. BÀN XUÂN TRIỀU

Người Dao cư trú ở nhiều nước trên thế giới: Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Thái Lan, Mỹ… Trong đó ở Việt Nam có trên 751.000 người, cư trú tại các tỉnh: Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Thanh Hóa, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Đắc Lắc, Đắc Nông… Tỉnh Tuyên Quang hội tụ được 9 ngành Dao với dân số khoảng 90.600 người, gồm có: Dao đỏ, Dao Đeo Tiền, Dao Coóc Mùn, Dao Coóc Ngáng, Dao Ô Gang, Dao Quần Chẹt, Dao Quần Trắng, Dao Thanh Y, Dao Áo Dài.

Theo Bình Hoàng Thắng điệp thì nguồn gốc người Dao có 12 họ, phân thành nhiều ngành khác nhau, đến nay vẫn còn gìn giữ được tinh hoa văn hóa cổ xưa do tổ tiên để lại. Trong kho tàng văn hóa và tín ngưỡng của một dân tộc phải nói đến tiếng nói, trang phục và chữ viết. Trang phục dân ­tộc Dao có nét độc đáo riêng có. Đặc biệt là nghệ thuật họa tiết hoa văn trang trí trên trang phục truyền thống các ngành của dân tộc Dao, trong đó có ngành Dao Đỏ. Vinh dự cho ngành Dao đỏ được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vinh danh là “Nghệ thuật trang trí họa tiết hoa văn trên trang phục phụ nữ Dao đỏ” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.



Trang phục người Dao Đỏ. Ảnh: P.V

  Sự tinh tế về họa tiết hoa văn trang trí trên trang phục của phụ nữ Dao đỏ, do chính bàn tay khéo léo của phụ nữ Dao đỏ với từng mũi kim, sợi chỉ luồn theo từng sợi vải thổ cẩm do chính mình làm ra, thêu dệt nên những họa tiết hoa văn để trang trí trên trang phục của mình. Để biết thêu hoa văn và làm trang phục, phụ nữ Dao đỏ phải được bà, mẹ và chị dạy học thêu từ tấm bé. Từ 4 - 5 tuổi cho đến khi đi lấy chồng phải tự mình biết thêu và làm trang phục cho mình. Trang phục của cô dâu phải do chính cô dâu tự thêu họa tiết hoa văn hằng năm trời mới hoàn chỉnh được.

Một bộ trang phục và trang sức của người Dao đỏ có tới trên 15 thứ, loại hợp thành. Theo quan niệm dân gian thì trang phục bao gồm những gì con người mang trên mình, gồm khăn (gòng pá), mũ cô dâu (tồm pá), áo dài (lùi đáo), áo bé (lùi ton), quần (hấu), yếm cô dâu (chùn), thắt lưng (lùi sin), xà cạp quấn chân (lài panh) và giày dép (hầy). Tất cả những thứ nêu trên, người Dao đỏ gọi là “lui hấu” (là trang phục áo quần); trang sức gồm có: Vòng cổ (chiềm vàn), vòng tay (chiềm), hoa tai (nòm huyn), xà tích (phín). Họa tiết hoa văn của bộ y phục phụ nữ Dao đỏ phải có 5 màu cơ bản, nhưng chủ yếu là màu đỏ là chủ đạo, người Dao quan niệm màu đỏ là màu hạnh phúc, may mắn. Để thêu được họa tiết hoa văn theo cổ truyền xưa, quan trọng nhất là phải chọn được vải dệt thổ cẩm, sợi đều và nhỏ, nhuộm chàm đen làm nền thêu hoa văn. Chỉ để thêu hoa văn là sợi chỉ thô, sợi tơ, sợi len với 5 màu cơ bản: Đen, xanh, vàng, đỏ, trắng, có thể thêm màu tím, nâu; sợi có hai loại to và nhỏ.

Áo dài (lùi đáo): Gồm có cổ áo (lùi cang), tay áo (lùi chiáu), thân áo (lùi sin), nẹp áo (lùi lanh), tà áo (lùi chía). Hoa văn trong áo dài mà nhiều họa tiết nhất là trên hai nẹp trước ngực áo. Nẹp ngực áo thể hiện sự tinh tế nhất, khi ta ngắm một cô gái người Dao nó hiện lên trước mắt những bông len đỏ được gắn trên hai nẹp áo trước ngực. Việc trang trí chầu quan (bông len) ở mỗi bộ áo tùy theo người lớn hay bé từ 5 - 7 - 9 - 11 bông… Bên trong hai nẹp áo dài có áo bé (lùi ton). Họa tiết hoa văn được gắn trên áo bé gồm có: hoa bạc trắng hình tròn nhỏ sao 5 cánh (lùi ton poàng), cúc áo bằng bạc trắng (nhàn kháo), được thợ bạc của người Dao chế tác hình chữ nhật 3 x 5 cm, trên áo dài và áo bé được đính các tua len gồm có xâu hạt cườm, gắn các tua len màu đỏ, trắng, xanh… Khi diện bộ áo dài và áo bé nó càng phô thêm sự trang nhã của người phụ nữ Dao đỏ…

Đồ trang sức gắn với trang phục gồm có: Bạc trắng là đồ trang sức quan trọng nhất của người Dao. Bạc trắng được nghệ nhân của người Dao chế tác thành trang sức trang trí trên trang phục của phụ nữ, như chế thành cúc áo (nhàn kháo), hoa sao 5 cánh (lùi ton piang), đồng xu… gắn trên áo bé trước ngực và sau lưng áo bé (lùi ton biệt). Trong áo bé cũng được người Dao phân loại thành các bộ phận như: Lùi ton cang (cổ áo), lùi ton biệt (gọi là lưỡi áo ở sau lưng áo), lùi ton miên (mặt áo).

Khăn đội đầu (gòng pá), có 3 loại: Gòng pá (khăn đội đầu), tồm pá (khăn to chùm đầu cô dâu), pà cùn (khăn tròn) dùng cho thầy cúng trong các đại lễ cúng.

Khăn của cô dâu gọi là tồm pá (khăn to), được người Dao đỏ trang trí có hình vết dấu chân hổ, cây vạn hoa, hình cách đoạn, hình bán nguyệt… Hoa văn ở trên khăn từ ngoài vào có 5 lớp, 5 lớp này được bao khuôn ô vuông ở trung tâm “điểm” của khăn (ở thầy cúng có thêm 8 cánh sao tượng trưng cho đầu ông Tam Thanh, gọi chung là “Phàm sing góng), được bài trí rất hài hòa và công phu. Khi đội lên đầu, các hoa văn họa tiết của 5 lớp văn sẽ phô ra ngoài, làm tăng thêm vẻ đẹp của chiếc khăn.

Tua len được gắn vào tà áo, mũ cô dâu, mũ của thầy cúng, đính vào vòng cổ… được làm bằng sợi len 3 màu, tạo thành những tua rua với len đỏ là chủ đạo. Các họa tiết trên tua gồm các hình chữ vạn, hình gấp khúc, hình cây thông…

Hoa văn trên áo bé (lùi ton): Tập trung chủ yếu ở phần ngực, cổ và lưng áo. Khi mặc áo dài trùm bên ngoài, những nơi đó không bị che lấp, các họa tiết hoa văn tinh tế sẽ phô ra ngoài. Hoa văn được trang trí trên ngực áo là cách đính cúc hoa bạc theo chiều dọc ở giữa áo, áo bé mặc trong, áo dài mặc ngoài, hàng hoa bạc giữa hai hàng quả bông len đỏ.

Hoa văn trang trí trên thân sau áo bé được thêu theo chiều dọc của áo, gồm các họa tiết hình cây thông (xồm pẹ). Với dân tộc Dao, hình cây thông chính là đuôi long khuyển cách điệu; hình dấu chân hổ - chính là hình chân long khuyển cách điệu mà người Dao vẫn đang thờ; hình hoa sóng biển; hình thập ngoặc; hình răng cưa… được thêu ở hai bên, cúc hoa bạc đính ở giữa rất đẹp.

Khác với chiếc áo bé, hoa văn trang trí trên áo dài tập trung ở viền nẹp ngực, tà áo và đầu ống tay áo được trang trí các họa tiết hình dấu chân hổ, hình răng cưa, hình quả trám, hình thập ngoặc… Nẹp ngực mỗi bên đính 7 quả bông len đỏ và các tua len được đính ở nơi xẻ tà.

Ở phần dây lưng, hoa văn trang trí tập trung ở hai đầu gồm, các họa tiết hình chữ vạn, hình dấu chân hổ, hình cây thông, hình thập ngoặc và hình người mặc váy. Khi thắt lưng phải cuốn từ ba đến bốn vòng và buộc chặt ở phía sau.

Nhưng cầu kỳ, tỷ mỷ nhất vẫn là hoa văn trang trí trên quần. Họa tiết ở nửa dưới của hai ống quần là các họa tiết thêu hình vuông, hình chữ nhật màu đỏ - vàng - trắng, hình cây thông, hình chữ vạn, hình quả trám; bên trong là các họa tiết hình sôm, hình thập ngoặc, hình dấu chân hổ, hình răng cưa, hình người mặc váy.

Cuối cùng là hoa văn trang trí trên tạp dề. Hoa văn trang trí trên tạp dề chủ yếu là hình răng cưa, hình cây thông, hình quả trám vuông có chữ “vạn”…Viền các tua len màu đỏ, khi đã mặc áo, quần, thắt lưng thì cuốn tạp dề ở ngoài cùng. Thắt tạp dề không những để che phần vải không thêu hoa văn của áo dài mà còn tăng thêm vẻ đẹp sang trọng của bộ lễ phục…

Có thể nói, hoa văn trang trí trên y phục của người phụ nữ Dao đỏ không chỉ biểu hiện thẩm mỹ về nghệ thuật, mà còn rất tinh tế trong việc sử dụng màu sắc, hình tượng mà người Dao gắn bó trong cuộc sống hằng ngày. Bố cục cân đối, hài hòa, vui tươi, trong sáng, góp phần tô điểm thêm cho vườn hoa trang phục đầy hương sắc của các dân tộc Việt Nam nói chung và bản sắc của dân tộc Dao ngành Dao đỏ nói riêng.

Họa tiết hoa văn trên trang phục Dao đỏ rất đa dạng, phong phú mang ý nghĩa con người thân thiện với thiên nhiên. Từng loại họa tiết hoa văn mang ý nghĩa đại diện cho sao, trời, đất, núi non, cây cỏ, hoa lá, sông biển, chim muông, thú rừng, hình ảnh thánh thần, tranh thờ, đồ thờ cúng…

Tổ tiên người Dao, từ ngàn xưa đã sáng tạo ra những loại họa tiết hoa văn trang trí trên trang phục phụ nữ Dao nói chung và Dao đỏ nói riêng rất phong phú, đa dạng, tinh tế và độc đáo. Họa tiết hoa văn được tổ tiên sáng tạo dựa trên hình tượng thiên nhiên: Trời, sao, đất, nước, núi non, hoa quả, cây cối, hình thần thánh, hình ảnh Bàn Vương, hình ảnh thú rừng, biển nước, sông hồ… Có thể nói những họa tiết hoa văn ấy là thể hiện sự tôn trọng của con người với thiên nhiên và thánh thần đã phù hộ cho cuộc sống con người được an lành, mùa màng bội thu, xua đi những xui xẻo, bệnh dịch, ma quỷ. Thiên nhiên là nguồn nuôi sống con người, chở che cho người Dao trong quá trình hình thành và phát triển. Dù phải trải qua nhiều cuộc di cư đầy gian nan vất vả, hy sinh cả tính mạng của mình, nhưng người Dao vẫn tin tưởng trên mình có thánh thần, tổ tiên phù hộ, có thiên nhiên chở che. Chính vì có niềm tin mãnh liệt ấy người Dao vượt qua tất cả để duy trì, bảo vệ giống nòi đời đời an khang thịnh vượng. Khi diện bộ trang phục của mình, đặc biệt là phụ nữ người Dao nhớ về tổ tiên, là niềm tin và là niềm hãnh diện được thánh thần, tổ tiên thấy được con cháu người Dao tôn trọng thánh thần và tổ tiên, mới được thánh thần, tổ tiên phù hộ hạnh phúc và trường tồn.

Người Dao rất đỗi tự hào được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vinh danh Lễ Cấp sắc, hát Páo dung và Nghệ thuật trang trí họa tiết hoa văn trên trang phục phụ nữ Dao đỏ là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đó là những báu vật vô cùng quý giá.

 

B.X.T

Lượt xem:83 Bản in









Các tin đã đăng:
   Trang thơ dự thi - Đăng ngày:  23/08/2021
   Trang thơ Dự thi thơ Tuyên Quang năm 2021 - Đăng ngày:  30/07/2021
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  21/05/2020
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  08/05/2020
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  20/04/2020
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  06/04/2020
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  23/03/2020
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  05/03/2020
   Trang thơ nhiều tác giả - Đăng ngày:  18/02/2020
   Trang thơ mừng Đảng - Đăng ngày:  16/01/2020

Tổng số: 163 | Trang: 1 trên tổng số 17 trang  


Xem tin theo ngày:     Tháng:    Năm:     
HỘI VĂN HỌC NGHỆ THUẬT TỈNH TUYÊN QUANG
Giấy phép xuất bản số: 09/GPTTĐT-STTTT ngày 02/02/2021 của Sở Thông tin Truyền thông tỉnh Tuyên Quang
Chịu trách nhiệm: Đinh Công Thủy - Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Tuyên Quang - Điện thoại: 02073 823 508
Trụ sở: Số 215, đường Tân Trào, phường Phan Thiết, thành phố Tuyên Quang. Điện thoại: 02073 822 392 - Email: baotantraotq@gmail.com
@ Bản quyền thuộc Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang

   Design by 

Online:
9

Lượt truy cập:
702.123